پایان نامه درمورد ادب مقاومت

چکیده فارسی

ابراهیم طوقان شاعر نامدار معاصر عرب در سال 1905م در نابلس چشم به جهان گشـود. اگر چه بیماری

ازهمان دوران کودکی همزاد او شد وتا پایان عمر کوتاهش، وی را همراهـی کرد . اما حوادث تلخ و پیش بینى

فرجام ناگـوارسرزمین فلسطین کـه سالها قبـل از وقوع ، دراندیشه شاعر جـوان شکـل گرفت ، بیشتـر ازهـر

دردى وى را آزرده خاطـر نمود و رنج داد . او با درایت و دوراندیشی که داشت ، همواره نسبت بـه آینده

دردناک آن سرزمین بـه هموطنانش هشدارمى داد و آنان را بـه مقاومت در مقابل توطئـه هـای استعمـار فرا

می خواند. وهمین احساس تعهد انسانی واجتماعی بود که وى را پرچمدارادبیات مقاومت گردانید و او را ملقـب

بـه شاعـر وطن نمـود تا جایی کـه وطن مهمتریـن مضمون شعــرى وی را تشکیـل می دهد.

ابراهیـم طوقان ، با استفـاده هنرمندانـه ازمیراث گذشتـه عرب ، بـه خوبـى تـوانست احساس وعواطف را کـه

جان مایـه شعر رومانتیک است ، با نو گرایـى رئالیسم ، در هــم بیامیزد . و بین احساس درونـى خویـش

وحوادث دردناک پیرامونش ، پیوندى عمیق وناگسستنى ایجاد نماید. کـه همین ایجاد پیوند بین حال وگذشته است

که به شعر وى لطافت ، قوت و استحکام می بخشد.

از یک سو زبان وسبک بیـان طوقـان بسیـار آسان و قابل فهـم براى همگان ، وگاهی به شدت تهکمی و انتقادی

است و از سوى دیگر، شعر او اگر چه نمادی از مقاومت و با زبانى سهل وهمه فهم است ، اما هیچگاه خالی

ازصور خیال و زیبایى‌هاى هنرمندانه شاعرى چیره دست نیست . و از آن میان ، بـه کارگیرى استعاره ،

مهمترین عنصر بلاغی است کـه در دیوان او بـه وفـور مشاهده مى گردد.

علاوه بر آنچـه بیان شد ، اقتباسهـای فراوان قرآنـی ، که از عشقی بی پایان حکایت مى کنـد ، الهام بخش

بسیاری از اشعار وطنی و ملی ابراهیم طوقان است ، و رمز و راز ماندگاری نام این شاعرجوان، در امتداد

نسلهای پس ازاو را، باید درهمین امر جستجو کرد.

ابراهیم طوقان در سال 1941م و درسن 36 سالگی، وپیش ازاشغال سرزمین فلسطین، دارفانی را وداع گفت.

* * * * *

واژه های کلیدی : ابراهیم طوقان ، ادبیات معاصرعربی ، شعر ، وطن ، صور خیال ، فلسطین .

مقدمه

هنر و ادب ، یادگار فکـرو اندیشه صاحب خردانی هستنـد کـه فرهنگ و تمدن بر جـای مانـده

از ملتهـا را در دل خود جای داده و آرمانهای آنها را با نقش و نگارهای زرین بر دیباچه تاریخ

حک می کنند .

ادبیات واژه ای کهـن است که قرنهـای متمادی با تعابیر مختلف معنا شده و امروزآن را هنر

اندیشه وقلم معرفی می کنند که همسوی با دگرگونیهـای سریع دانش و اندیشه انسان قرن بیستـم

متحول گشته ، آنچنان که همه زوایای زندگی بشر را از غرب تا شرق در برمی گیرد .

تحولی که در اروپا و غرب متولـد شد در شرق رشد کرد و در راستا ی آن جهان عرب عمیقا

تحت تأثیر ادبیات بیگانه قرار گرفت تاجایی که شعراین قوم به تبعیت از دگرگونیهای اندیشـه

و فکر آنهـا دستخوش تغییرات چشم گیری شد . ابتدا در حوزه معنـا و مفهوم کـه نتیجـه آن

شکل گیری مکتب کلاسیک به پرچمداری سامی بارودی و دوستانش احمد شوقی ، صدقی

الزهاوی و بقیه بود و سپس در قلمروتصویرکه شاعرانی رمانتیک همچون ابو شادی ، شابی

،میخائیل نعیمه و دیگران را به ادبیات عرب عرضه کرد ودر نهایت تغییر درموسیقی و زبان

شعرکه موج جدیدی ازشاعران نوگرا همانند نازک الملائکه ، سیّاب ، ادونیس ، محمد الماغوط

وغیره را که رمزواسطوره وابهام را به طورجدّ درلابه لای شعرشان گنجاندند ،به خودمشغول

ساخت .

اگر چه تحولات ادبیات عرب در تأثیر از غرب و به تبعیت از آن صورت گرفت ، اما مفهومی

زیباتر و با ارزشتر ازآن دردل خود بـه نام ادب مقاومت و عشق بـه وطن جای داد کـه ادیبـان

بسیاری را به خود مشغول ساخت .

ادبیات مقاومت که در پی قضیه فلسطین اشغالی شکل گرفت ، افکار همـه را به خود معطوف

ساخت و قلم بیشتر نویسندگان را در راستای مضامـین خود سوق داد . آنچنان که شاعری چون

مشهور ” درحاشیه دفتر شکست ” نتوانست نسبت بـه این مهم بی توجه بمانـد . و اندیشمندان

وشاعرانی چـون ابراهیم طوقان ، محمود درویش و أمل دنقل عمـرگرانمایـه خـود را صرف

بیداری ملت و سربلندی وطن کردند .

ابراهیم طوقان درمیان این شاعران دلسوز ، کسـی است که صفحات این پایان نامه بـه وی

اختصاص یافته است .

شاعـری غریب کـه قومش صدای او را نشنیدند و با فریادهـای گرفته اش بیدار نشدند ، و با

بی مبالاتی به دعوت های او سرزمین وحی ، اولین قبله گاه مسلمین و مهـد انبیای الهـی را در

معرض نابودی قرار دادند و آن را اندوهی عمیق همچون غده چرکینی ساختند کـه قلب تبار

عرب را از کرانه های نیل تا فرات به درد می آورد .

شعر ابراهیم غزلی است با عاطفـه ای عمیق ، تصویری است صادق از درون وی ، احساسـی

است متفاوت از احساس شاعران گذشتـه ، لیلای او ساحل زیبای بیروت و دخترزیبای قدس

باغهای سرخ انار است که الهام بخش شعرش می باش
ن
د . عشق در وجود او آرمانی رؤیایی

نیست بلکـه حقیقتـی است روشن در سرای وجـود ، آن را مـی بیند و لمس مـی کند ، عاشـق

می شود و تپشهای قلبش را می سراید ، و بی پروا درغم از دست دادنش می گرید .

وطنیات ابراهیم سروده ای است کـه او را شاعری مخلص ، حساس ، صادق ، دلسوز ، دور

اندیش وعربی الأصل معرفی می کنند . شعری کـه در بیشتر مناسبت ها آن را می سراید ، گاه

در جمع زمین فروشان سودجو :

وطنٌ یُباعُ و یُشترَی و تَصیحُ : ” فلیحیَ الوطن ” ( ابراهیم طوقان ،

2005م ص288)

میهن خرید و فروش می شود ، و تو فریاد می زنی : ” زنده باد وطن ” !

و گاه در مراسم خاکسپاری شهیدی فداکار :

قسماً بأمّکَ عندَ موتِکَ وَ هیَ تهتفُ بالنشیدِ

و ترَی العزاءَ عن إبنِها فی صیتِهِ الحسن البعیدِ

ما نال مَن خدمَ البلادَ أجلَّ مِن أجرِ الشهیدِ ( هـمان ، ص 283 )

سوگند به ماتم سرایی های مادرت به هنگام مرگت

ودر حالی که تنها تسلی بخش خاطر او در مرگ فرزند ، شهرت ماندگار اوست

پاداش هیچ خدمتگذار به میهن برتر از اجرو پاداش شهید نیست .

طوقـان قصیده هـای پرمعنایی در این باب بر جای گذاشته که نور و آتش را با هم در فراسوی

دیدگـان خواننـده اش می افکنـد و درهـای بستـه عشقِ بـه وطن را بـه روی عرب مـی گشایـد .

شعرش محـدود بـه مدح شهیدان و ذم زمین خـواران نمی شود ، بلکه جسارت آن در إنذار و

تحذیر رؤسای دولت وقت و خیانت عربهای ضعیف و وطن فروش نمایان است .

در خطاب به دولت انگلستان که قیمومیت فلسطین را داشت ، می نویسد :

أُغدری غدرَ القویِّ بالحسین بن علیِّ

لستِ بالخِلِّ الوفیِّ للحلیفِ العربی

فاملأی التاریخ عاراً ! ( همان ، ص 309)

نیرنگ بورز همچون خیانت آن حاکم زورمند نسبت به حسین بن علی

تو برای همپیمانی عرب یاری وفادار نیستی

پس تاریخ را پر از ننگ کن !

ابراهیم طوقان با تمام نگرانیها و آرزوهایش در سن 36 سالگی دار فانی را وداع گفت و تباهی

سرزمینش را ندید . ( فدوی طوقان ، 2005م ، ص69 )

کلیات تحقیق

الف ) تعریف موضوع :

وطن شعری است جسورانـه ، سرشار از شجاعت توأم با حس قومیت وملیت گرایی . که در

شعر ابراهیم طوقان جایگاه خاصی را به خود اختصاص داده است ؛ تا جایی که مهمترین پدیده

های اجتماعی ، قومی وملی دردیوان وی درزیباترین غزلها ، با زبانی ساده که سرشارازصور

خیال است سروده شده است .

ب ) تاریخچه :

موضوع مورد بررسی مربوط بـه عصر معاصر عرب در ارتباط باشاعر مقاومت ابراهیم

طوقان میباشد کـه درسالهای اخیر تاحدودی دردنیای عرب پیرامون زندگی واشعارش تحقیقاتی

انجام شده ، ازجمله زندگی نامـه وی بـه قلم خواهرش فدوی طوقـان کـه درمقدمـه دیوانش چاپ

شده و یا بررسیهایی که بدوی مثلم و زکی المحاسنی از زندگی و شعر وی به عمل آوردنـد و

مقالاتی که دربعضی ازمجلات مانند المـوقف ( شماره هـای 417 و 422) و… به چاپ رسیده

است . و لیکن در ادبیات ایران ناشناختـه وشایان تأمل وتحقیق می باشد .

ج ) اهداف تحقیق :

این تحقیق با نگاهی عمیق بر ادب معاصر و ادب مقاومت بـه بررسی دیوان ابراهیم طوقان از

چهره های آن ، و معرفی جهانبینی وی واسلوبهای شعریش به خصوص وطنیات او کـه نمودی

ازتجدید است وعشق ومقاومت ، و همچنین آرایه های ادبی موجود دردیوان وی می پردازد .

د ) اهمیـت و ضرورت تحقیق :

ضرورت آشنایـی با ادب معاصر وادب مقاومت برای دانشجویان زبـان وادبیات عرب و گمنـام

بودن چهره مهمی چون ابراهیم طوقان درمیان ایشان چنین تحقیقی را می طلبید .

ه ) کاربرد نتایج تحقیق :

کاربـرد آن نظری است در جهت افزایش معلومات خوانندگـان ، پیرامـون ادب معاصـر و ادب

مقاومت وجایگاه شعر طوقان در ادب مقاومت .

و ) فرضیات:

1- ابراهیم طوقان در اشعارش بسیار متأثر از قرآن کریم است .

2- او در غزلیات از اسلوب قدیم پیروی کرده ودر معنا وتصویر توجه خاصی به تجدید دارد .

3- طوقان از غزل سنتی فاصله گرفتـه و آن را در خدمت مبارزه ومقاومت به کار برده است

لذا شعر او نقطه عطفی درغزل معاصر عربی به شمار می آید .

4- وصف وتصویر در شعرطوقـان زنده و پویا است .

فصل اول :

ابراهیم طوقان و تحولات سیاسی ، اجتماعی و ادبی

فلسطین در گستره حیات وی (1905م-1941 م)

الف ) تحولات سیاسی ، اجتماعی

ب ) تحولات ادبی

ج ) زندگی ابراهیم

د ) سیر تحول اندیشه ابراهیم

ه ) طوقان از دیدگاه ناقدان و شاعران

ابراهیـم مولود سرزمینـی زیبا ست با قدمتـی چند هزار ساله و تاریخی آغشته به خون ، که اگر

بخواهیم صفحاتی حتـی اندک از آن را بـه قلم بکشیم روزهـا بلکـه ماهها زمان مـی برد ، اما

لازمـه شناخت هر چـه بهتر این شاعر توانا و فهم شعرهـای ارزشمندش آن است کـه تحو
لات

پیرامون وی را در گستره زندگی نه چندان طولانیش ذکر کنیم .

الف ) تحولات سیاسی ، اجتماعی

فلسطین اگر چـه در طول تاریخ مهد کشمکشها ودرگیریها بوده است اما در این دهه های اخیر

حوادث زیادی را تجربه کرده است .

این سرزمین تا قبـل از 1948م قطعه ای از بلاد عرب محسوب می شد کـه حکومت عثمانی

سالها بر آن حکم رانده و بسیاری از عقب ماندگیهای فرهنگی و اجتماعی را در آن بـه جای

گذاشتـه بود . اما پس از شروع جنگ جهانی اول شریف حسین ، امیر مکه مخفیانه با نماینده

دولت انگلستان در مصر ” سر هنری مکماهون ” وارد مذاکره شـد و مذاکرات آنها بر روی

شرایط قیام و انقلاب اعراب علیه دولت عثمانی دور می زد . ( بی آزاران ،1345ش ، ص21)

و از طرف دیگر انگلستان برای حفظ هندوستان که مستعمره آن بود ناگزیرازتسلط بر ممالک

آسیا و جلوگیری از تهاجم روسیه وفرانسه به هند بود وباید بر کانال سوئز که در دست عثمانی

بود مسلط می شد لذا با حیلـه و ترفند خود را حامی استقلال اعراب نشان داد

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *