واژه معادل editing انگلیسی به کار میرود و اغلب به جای مصدر اصلی ویراستن، از اسم مصدر ویرایش استفاده میشود.
به گفت? سید ابوالقاسم حسینی در کتاب بر بال قلم ویرایش یا ویراستن “واژهای” است بر جای مانده از فارسی میانه که خود ترکیبی است از دو بخش: پیشوند وی + بن راست. پیشوند وی برای آفرینش این معانی به کار میرود: جدا از هم بودن، کاری را دوباره انجام دادن. بن راست هم؛ یعنی نظم بخشیدن به چیزی یا کاری و آن را راست ساختن. با عنایت به معنی دوم پیشوند “وی” ویراستن؛ یعنی “چیزی را دوباره نظم بخشیدن” یا “بازآرایی” (حسینی، 1379: 32). ذوالفقاری نیز بر این عقیده است و میگوید: “ویرایش” از مصدر “ویراستن” است که پیشوند “vi” به معنای دور از هم و جدا و “razis” به معنای نظم و ترتیب و دربرگیرند? معانی دو مصدر “پیراستن” و “آراستن” است (ذوالفقاری، 1390: 13)؛ اما نیکوبخت در مبانی درستنویسی، واژ? ویرایش را اسم مصدری از ریش? ویراستن میداند که ترکیبی از (بن مضارع ویرای + ـِ ش) است (نیکوبخت، 1389: 13).

2-1. ویرایش در اصطلاح
ویرایش در اصطلاح به معنی سامان دادن و اصلاح کردن متن از غلطها و کاستیهای نظمی، معنایی، محتوایی و … است.
نیکوبخت ویرایش را مجموعه فعالیتهای علمی و هنری میداند که در نتیج? آن، متن کتاب یا مقاله یا گزارش و به طور کلی هر پیام و خبری برای مخاطب ساده، روان، قابل درک و پذیرفتنیتر میشود (نیکوبخت، 1389 :13).
به عبارتی، ویرایش به تصحیح خطاها و حذف و تلخیص مطالب زاید و رفع نواقص و همچنین تسهیل در فهم و محتوای آن میپردازد.

3-1. تعریف ویرایش
ویرایش یا ویراستاری عبارت است از “پیراستن نوشته از نارساییها و خطاهای علمی یا زبانی و تنظیم مباحث آن بر حسب مبانی منطقی و اصلاح خطاهای واژگانی و دستوری بر اساس معیارهای زبان در تشخیص درست از نادرست، به طوری که نوشته پس از ویرایش هیچگونه خطای علمی یا زبانی و هیچگونه بینظمی و آشفتگی و نارسایی نداشته باشد و هیچ نکتهای که خلاف معیارهای پذیرفته شد? آن زبان است در آن مشاهده نشود” (ارژنگ، 1390: 14و13).
واشقانی فراهانی موضوع آیین ویرایش را شیوهها و قاعدههای نظارت بر متن برای منطبق کردن متن با آموزههای آیین نگارش میداند. او هدف این انطباق را نزدیک کردن هر چه بیشتر متن به آرمان درستی، رسایی و زیبایی در نظر میگیرد (واشقانی فراهانی، 1390: 26).
شاهری لنگرودی نیز ویرایش را آراستن، پروردن و اصلاح متن و آماده کردن آن برای چاپ و نشر میداند. او ویرایش را از نگاه زبانشناختی، تمامی تغییراتی میداند که لازم است روی متن انجام گیرد تا نثری روان و منطبق با توانش زبانی گویشوران زبان به دست آید (شاهری لنگرودی، 1382: 50).

4-1. لزوم ویرایش
امروزه، یکی از ضروریترین مسائل در نوشتههای فارسی ویرایش یا ویراستاری است؛ زیرا مطالبی که به این زبان نوشته میشود، گاهی نارساییها و خطاهایی دارد که باید ویراستار آن را اصلاح کند. افزون بر این، هیچ اثری خالی از اشکال نیست؛ زیرا هر نویسندهای دچار خطاهای انسانی میشود. همچنین، وقتی نویسنده چیزی مینویسد، چون پیشاپیش تصویر ذهنی کاملی از آن دارد، عبارات را بدون مشکل درک میکند؛ ولی خوانندهای که آن را میخواند، چون این پیش زمینه را ندارد، ممکن است در دریافت آن به خطا رود (ذوالفقاری، 1390: 20)؛ لذا ویراستار موظف است با کاهش یا حذف مطالب زاید و افزودن مطالبی به منظور رفع ابهام یا کاستیها، فهم و درک متن را برای خواننده آسان کند. امروزه، به منظور جلب و جذب مخاطب و تسهیل در فهم و استفاده بهتر از منابع مختلف، اصول و معیارهایی در تنظیم صوری و محتوایی و سازماندهی آنها وضع شده است که آشنایی و رعایت این اصول و معیارها تحت عنوان فن ویرایش ضروری است (نیکوبخت، 1389: 14). به راستی ویرایش هر اثری، به سلامت زبانی پیام متن کمک میکند، موجب انتقال صحیح و روشن پیام مورد نظر نویسنده میشود، به انسجام و وحدت متن میافزاید، درستی، رسایی و زیبایی متن را تأمین میکند، به متن نظم و آراستگی ظاهری میدهد و در نهایت به متن ارزشهای تازهای میبخشد. غلامرضا ارژنگ نیز معتقد است، “مطالبی که به زبان فارسی نوشته میشود، ممکن است یا از نظر محتوایی دارای اشکالهایی باشد یا از نظر تلفّظ واژگان و ساختار دستوری، خطاها و نارساییهایی در آن باشد و در آن، نویسنده به درازگویی و آوردن حشو پرداخته باشد. چنین نوشتههایی نیاز به آن دارد که ویراستاری آن را بخواند و ویرایش کند. نوشتههایی که از زبانهای بیگانه ترجمه شده و مترجم به زبانهای فارسی تسلط کافی نداشته نیز نیاز مبرم به ویرایش زبانی دارد” ( ارژنگ، 1390: 13).
به این ترتیب، ضروری است که ویراستار با توجه به سه اصل، درستی، رسایی و زیبایی نوشتهها، اشکالهای موجود در متن را چه از نظر واژگانی و ساختار دستوری و چه از نظر محتوا برطرف کند. به راستی، برخی قاعدهها و امکانات در زبان وجود دارد که در فن ویرایش مطرح میشود و نشان میدهد که در دستگاه زبان برای مضمون واحد مناسبترین امکان جملهبندی چیست و چه ساختاری درست است و باید آن را از میان ساختارهای پیچیده برگزید. همچنین به سلامت و درستی زبان کمک میکند و موجب میشود تا کیفیت ارتباطات افزایش یابد.

5-1. انواع خدمات ویرایشی
ویرایش مجموعه اصلاحاتی است که ویراستار پس از تألیف متن بر روی اثر انجام میدهد. با توجه به اینکه هم? آثار مؤلفههای مشترکی ندارند؛ لذا ویرایش هر اثری متفاوت است و به اعتبارهای گوناگونی قابل تقسیم است. سمیعی آن را به 6 اعتبار تقسیم میکند که عبارت است از:
1. نوع ویرایش: تخصصی، محتوایی ـ ساختاری، زبانی و فنی؛
2. نوع اثر: ترجمه، تألیف، تصحیح؛
3. حوز? محتوایی اثر: علمی ـ تحقیقی، مطبوعاتی، ذوقی ـ تخیّلی؛
4. عرص? کاربردی اثر: مرجع، درسی، عام؛
5. حجم اثر: مقاله، رساله، کتاب، مجموعه؛
6. مخاطبان اثر، کودکان، نوجوانان و جوانان، دانشگاهیان، محافل علمی در سطح بالا (سمیعی، 1385: 134).
ذوالفقاری نیز افزون بر ویرایش فنی، زبانی و محتوایی، ویرایش را به 3 اعتبار نوع اثر (ترجمه، تألیف، تصحیح انتقادی)، حوز? محتوایی اثر و عرص? کاربردی آن تقسیم میکند که ویراستار بر اساس هدف مورد نظر آن را ویرایش میکند.

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   پایان نامه با واژه های کلیدی کودکان و نوجوانان، کودکان و نوجوان، اطلاعات مربوط

ویرایش به اعتبار نوع آن
ویرایش فنی
یکی از انواع ویرایش، ویرایش فنی است که به صورت اثر توجه دارد و بر اساس شیوهنامه ناشر اثر مورد نظر را تصحیح میکند. سمیعی معتقد است: “ویرایش فنی اساساً جنب? صوری دارد و به اثر نظم و آراستگی ظاهری میدهد و از این راه به آنها جلوهای دیگر میبخشد. عموماً اثر در پرتو ویرایش فنی، ارزش تازهای پیدا میکند و در همان نگاه اول و تورق صرف خواننده را مجذوب میسازد” (سمیعی، 1385: 139).
ویراستار در این نوع ویرایش به تخصصی در زمین? موضوع و محتوای اثر نیاز ندارد؛ اما لازم است با انواع کلمه که شامل ساده، مشتق، مرکب و عبارات گروهی میشود، آشنایی داشته باشد؛ با قواعد و اصول پاراگرافبندی، مستندسازی و … آشنا باشد، شیو? تنظیم نمودارها، جدولها، تصاویر و … را بداند.
در کل، میتوان گفت، کارهایی که ویراستار در ویرایش فنی یا به گفت? نیکوبخت، نسخهپرداز باید به آن توجه کند، عبارت است:
1. یکدست کردن شیو? املا؛
2. تنظیم نوشته بر اساس شیوهنام? ناشر؛ یعنی اعمال قواعد کاربرد نشانههای وصل و فصل و به طور کلی یکدست کردن رسمالخط کلمات؛
3. کنترل پاراگرافبندی؛
4. تنظیم پانوشتها و ارجاعات؛
5. اصلاح یا اعمال نشانهگذاریهای متن؛
6. اعمال قواعد کاربرد اعداد و ارقام، فرمولنویسی، اعرابگذاری و اختصارهای متنی؛
7. وارسی و تنظیم واژهنامه؛
8. تهیه و تنظیم فهرستهای گوناگون؛ مانند فهرست راهنما، فهرست نام اشخاص و قبایل، فهرست اماکن جغرافیایی؛
9. مشخص کردن حدود نقل قولها و بررسی درستی ارجاعات و نشانی مآخذ؛
10. بررسی ضبط نامهای خاص؛
11. درجهبندی عناوین و تعیین فواصل؛
12. کنترل اندازه و قلم حروف، تیترها و عناوین اصلی و فرعی فصلها، بخشها و … .

ویرایش زبانی
ویرایش زبانی از جمله مهمترین انواع ویرایش است که هدف آن رسیدن به درستی و روانی در بیان مطالب مورد نظر است و در آن به ساختار و معنی و کاربرد واژهها و جملهها نیز توجه میشود. به عبارت بهتر، این نوع ویرایش بیشتر بر کاربرد درست قواعد دستور زبان، ضوابط زبان، معیار و درست و نادرست در زبان، مسائل بلاغی ـ سبکی و یکدستی نحو زبان تکیه دارد (ذوالفقاری، 1390: 157).
آنچه در ویرایش زبانی اهمیت دارد، ورزیدگی ویراستار در زبان متنی است که آن را ویرایش میکند؛ چرا که “ویراستار زبانی باید در زبانی که مطلب به آن زبان نوشته شده ورزیدگی کافی داشته باشد. حدود مفاهیم و مصادیق واژهها را بشناسد و از دقایق دستوری آگاه باشد و اصول و موازین و روش ویراستاری را بداند” (ارژنگ، 1390: 15). افزون بر این، ویراستار زبانی باید سبک نویسنده را در نظر بگیرد و شیو? نگارش نویسند? صاحب سبک را تغییر ندهد؛ بلکه تنها موظف است خطاهای زبانی متن را بر اساس معیارهای درست و نادرست اصلاح کند.
در کل، مجموعه فعالیتهایی که ویراستار در ویرایش زبانی باید انجام دهد، عبارت است از:
1. رفع خطاهای دستوری ـ ساختاری و جملهبندی؛
2. اصلاح انحراف از زبان معیار و یکدستکردن زبان نوشته؛
3. رفع خطاهای بلاغی، شامل حشو، درازنویسی، تکرار، تتابع اضافات، ابهام و تعابیر نامناسب؛
4. رفع خطاهای منطقی و معنایی؛ شامل تناقضها، استدلالهای نادرست و … ؛
5. سادهسازی و روانسازی متن از نظر جملهبندی؛
6. گزینش واژگان فارسی و برابرهای مناسب و … .

1. رفع خطاهای دستوری ـ ساختاری و جملهبندی
قواعد دستوری از بنیانهای اصلی نوشتار است و جزء پایههای نویسندگی محسوب میشود.
از گذشته تاکنون یکی از ملاکها و معیارهای درستنویسی، مطابقت زبان نوشته با قواعد دستوری است که در ویرایش زبانی جایگاه ویژهای دارد. به گفت? نیکوبخت: “قواعد دستوری، اصولی تجویزی است و معیاری برای حفاظت زبان از هرگونه تغییر و انحراف محسوب میشود؛ بنابراین یکی از معتبرترین و موثقترین معیارهای تشخیص صحیح از ناصحیح، میزان تبعیت از قواعد حاکم بر زبان فارسی است که روش تجویزی است” (نیکوبخت، 1389: 35).
به این ترتیب، یکی از مهمترین دانشهایی که ویرایش برای تأمین قواعد و احکامش از آن استفاده میکند، دستور زبان است که با شیو? اعتدال، درستی واژهها و عبارات و جملهها را بررسی میکند.

2. اصلاح انحراف از زبان معیار و یکدستکردن زبان نوشته
زبان معیار یکی از گونههای رایج زبان در جامعه است که بیشتر افراد جامعه آن را به منزل? الگو میپذیرند. رستگار فسایی زبان معیار را زبانی میداند که “در ورای لهجههای محلی و اجتماعی رایج در یک کشور قرار دارد و وسیل? ارتباط اجتماعی و علمی و ادبی کسانی است که ممکن است در شرایط دیگر، به لهجههای محلی یا اجتماعی خاص خود تکلم کنند” (رستگار فسایی، 1380: 45). ناصر قلی سارلی به نقل از فرشیدورد، زبان معیار را زبان فرهنگی و ادبی مشترکی میداند که درس خواندگان، روحانیان، سیاستمداران، دانشمندان، روزنامهنویسان و نویسندگان کتابهای درسی و علمی و فنی و تخصصی آن را به کار میبرند و با آن مینویسند و ادای مقصود میکنند (سارلی، 1387: 39).
با وجود این، گاهی دیده میشود که عدهای به دلایل مختلفی از زبان معیار عدول میکنند که این عدول از هنجار تا جایی که سبک نویسنده محسوب میشود، اشکالی ندارد؛ اما اگر برخلاف قواعد و اصول زبان فارسی باشد و به پیروی از الگوهای بیگانه نوشته شده باشد، ویراستار

دسته‌ها: No category

دیدگاهتان را بنویسید